کتاب یادداشت های زیرزمینی اثر فئودور داستایفسکی نشر چشمه

جنون، جنون، جنون صداقت!
سخن کافکا را حتماً شنیده یا خوانده‌اید: اگر کتابی که می‌خوانیم مثل یک مشت نخورد به جمجمه‌مان و بیدارمان نکند، پس چرا باید آن را بخوانیم؟ کتاب باید پُتکی محکم برای دریای منجمد درون ما باشد.
یادداشت‌های زیرزمین همان پُتکِ محکم برای دریای منجمد درونم بود. دیدم. خودم را دیدم؛ رذالتم را، بی‌ثباتی و کینه‌توزی. در مهم‌ترین و متأسفانه بحرانی‌ترین روزهایم که سخت شب می‌شدند. کتابی به‌غایت عزیز و حیاتی بود برایم. سهمگین، اما امیدوارکننده.
راستی، خود دوستایِوسکی می‌دانست که این‌قدر نوشته‌هایش امید به جان می‌دهد، حتی با این گزندگی و تلخی؟

 

یادمه بار اولی که فیلم taxi driver رو می‌دیدم، اینجوری نبودم که این آشغال چیه ولی اینجوری هم نبودم که وای چه خفن. از اون شب سردی که تنها بودم و این فیلمو دیدم ۲-۳ سال گذشت تا اینکه به یه بازه‌ای از زندگیم وارد شدم که توش به شکل غاییش، تنها، در انزوا و فقیر بودم. چیزی که اتفاق افتاد این بود که دیدم همون رفتارایی که قهرمان فیلم می‌کرد، در من وجود دارن و منم دارم تقریباً دقیقاً همون رفتارا رو انجام می‌دم. می‌خوام روی نوع رفتار با دختری که ازش تا حدی خوشت میاد و او اونم ازت تا حدی خوشش میاد تأکید کنم. بعد از اینکه این دوره از زندگیم تا حد خوبی گذشت، چیزی که تو ذهنم خیلی درشت بود این بود که راننده تاکسی، یه جور شیرجه به اعماق ذهن یه مَرده. نمی‌دونم چرا و چطور، ولی باور دارم ۹۱٪ مرد‌ها، وقتی در انزوای مطلق و فقر باشن همین رفتارارو نشون می‌دن از خودشون. گفته می‌شه اون فیلم اقتباسی از همین کتابه. اصلاً جای تعجب نداره برام.
وقتی ۱۲-۱۳ سالم بود، برادران کاراموزف رو خوندم، همون موقع با عقل ناقصم اینجوری بودم که داستایفسکی کسی نیست که الآن حرومش کنی. مابقی چیزاش رو نگه دار برای بعدترت. یه دفترچه خیلی قدیمی داشتم که توش برای آینده خودم در یه جمله نوشته بودم : “یادداشت‌های زیرزمین در مورد انزواست.” چرا الآن خوندمش؟ چون به یکی مثل داستایفسکی‌ نیاز داشتم. داستایفسکی استاده. نمی‌دونم چطوری انقدر در ناخودآگاه بشر تونسته پایین‌بره و چه جوری انقدر خوب چیزایی که خیلی انتزاعین و قبل‌ترش کسی بهشون اشاره‌ مستقیمی نکرده رو بفهمه و اونا رو دور یه لایه داستانی بپیچه. واقعاً کاری نیست که آدما بتونن انجامش بدن

جملاتی از کتاب یادداشت های زیر زمینی اثر فئودور داستایفسکی

شبی از کنار میکده می‌گذشتم، در روشنای پنجره چشمم افتاد به چندتا مرد که دور میز بیلیارد با چوب بیلیارد افتاده بودند به جان هم و یکی را زدند از پنجره پنجره انداختند بیرون. اگر هر وقت دیگری بود از این حرکت منزجر و ناراحت می‌شدم، اما در آن لحظه به کسی که بیرونش انداخته بودند حسودی‌ام شد. چنان به او غبطه خوردم که دلم خواست بروم داخل و کنار میز بیلیارد بپلکم و شلوغ کاری در بیاورم تا مگر از پنجره بیندازنم بیرون. رفتم داخل. مست نبودم، اما می‌گویید چه می‌کردم؟ می‌دانید اعصاب نداشتن آدم را وادار به چه کارهایی می‌کند؟! رفتم، اما اتفاقی نیفتاد. انگار لیاقت پرت شدن از پنجره را هم نداشتم. (کتاب یادداشت‌های زیرزمینی – صفحه ۱۱۴)

«من مردی مریضم… مردی بدجنسم. مردی نچسب. به گمانم کبدم درد می‌کند. بااین‌حال چیزی از بیماری‌ام نمی‌دانم، و یقین ندارم دردم از چیست. تحت هیچ مداوایی نیستم، هرگز نبوده‌ام، هر چند برای علم پزشکی و پزشکان احترام قایلم. اضافه بر این‌ها، بی‌نهایت خرافاتی هم هستم؛ خب، دست‌کم این‌قدری که به پزشکی احترام بگذارم (به اندازه‌ای درس خوانده‌ام که خرافاتی نباشم، اما هستم). نه آقا، تن به درمان ندادنم از بدجنسی است. البته حالا، حتم دارم شما آن‌قدر مرحمتی ندارید که این را بفهمید. اما من، آقا، من می‌فهمم. البته نخواهم توانست برای‌تان توضیح دهم که، در این مورد، چه کسی از بدجنسی من رنج خواهد برد؛ به‌خوبی می‌دانم که به‌هیچ‌روی با سرپیچی از درمان اطبا نمی‌توانم روی‌شان را کم کنم. بهتر از هر کسی می‌دانم که به این ترتیب فقط به خودم آسیب می‌رسانم و نه هیچ‌کس دیگر. اما باز هم اگر درمانی نمی‌پذیرم، از بدجنسی است. کبدم درد می‌کند؛ بسیار خوب، بگذار دردش از این هم بدتر شود!

مدت مدیدی است که این‌طور زندگی می‌کنم ــ حدود بیست سال. حالا چهل‌ساله‌ام. سابق بر این کارمند دولت بودم؛ حالا دیگر نیستم. صاحب‌منصبِ بدجنسی بودم. بی‌ادب بودم و از بی‌ادبی لذت می‌بردم. رشوه که قبول نمی‌کردم پس، به جبران مافات، این کم‌ترین پاداش را به خودم روا می‌دانستم. (شوخی بدی بود، اما خطش نخواهم زد. به این خیال آن را نوشتم که خیلی زیرکانه از آب درآید؛ اما حالا، خودم می‌بینم که فقط میل زننده‌ای به خودنمایی داشته‌ام ــ به‌عمد خطش نخواهم زد!)

وقتی ارباب‌رجوع برای پی‌گیری شکایت‌شان سراغ میز من می‌آمدند، برای‌شان دندان‌قروچه می‌کردم و هنگامی که موفق می‌شدم کسی را دلخور کنم لذتی بی‌پایان می‌بردم. به‌تقریبی همیشه در این کار موفق بودم. اغلب مردمانی کم‌رو بودند؛ می‌دانید دیگر، مردمانی که شکایتی دارند. اما میان ازخودراضی‌های‌شان افسری هم بود که به طور خاص نمی‌توانستم تحملش کنم. تن به تسلیم نمی‌داد و به شکلی زننده مدام صدای تلق‌تلقِ شمشیرش را درمی‌آورد. یک سال و نیم با او سر شمشیرش جنگ داشتم. آخرسر او بود که سپر انداخت و تلق‌تلق را تمام کرد. بااین‌حال، این مربوط به زمانی است که هنوز جوان بودم. اما آقایان، می‌دانید نکتهٔ اصلی بدجنسیِ من چه بود؟ تمام ماجرا از این قرار بود: بزرگ‌ترین زشتی درست در آگاهی شرم‌آور و لحظه‌به‌لحظهٔ من نهفته بود، حتی لحظاتی که از خشم لبریز بودم. آگاهی از این‌که نه‌تنها بدجنس نیستم، بلکه عصبانی هم نیستم و فقط بیهوده گنجشک‌ها را می‌ترسانم و خودم را با آن دلخوش می‌کنم. وقتی کف به دهان آورده‌ام، عروسکی به دستم برسانید، استکانی چای با قدری شکر، شاید آرام بگیرم. حتی نرم و خوش‌قلب خواهم شد، هر چند در پی آن، به‌حتم، به خودم دندان‌قروچه خواهم کرد و چند ماهی از شدت شرم بی‌خواب خواهم شد. این رسم من است.»